با گذشت یک ربع قرن، میدانهای نبرد تنها بخشی از روایت مسعود را تشکیل میدهند. پشت آن کارنامه نظامی، شخصیتی قرار داشت که انتخابها و ایستادگیهایش از مجموعهای از باورها و اصول اخلاقی نیرو میگرفت. همین لایه از زندگی اوست که در بیستوپنجمین سالیاد شهادتش سزاوار بازخوانی است، لایهای که مسعود را نه فقط در قامت یک فرمانده، بلکه در نسبت او با ایمان، اخلاق و قدرت نشان میدهد.
شجاعت، صبر، استقلال رأی، سادهزیستی، دانشدوستی و توانایی رهبری، از ویژگیهای برجسته مسعود بودند و هر یک بخشی از شخصیت او را توضیح میدهند. اما در میان این ویژگیها، تقوا در نظام ارزشی او جایگاهی بنیادی داشت. این برداشت برای من تنها حاصل مطالعه روایتهای پس از مرگ او نیست. شناختی که از نزدیک از مسعود داشتم نیز این وجه از شخصیت او را برایم برجسته ساخته بود. پایبندی به تقوا برای او امری حاشیهای یا صرفاً عبادی نبود، اصلی بود که با جدیت به آن تمسک میجست و میکوشید در رابطه با خود، مردم و قدرت نیز به آن وفادار بماند.
تقوا را نمیتوان تنها به عبادات و مناسک دینی محدود کرد. در معنای عمیقتر، تقوا یعنی رضایت خالق به معیار زندگی انسان تبدیل شود، معیاری که رفتار و گفتار، نیت و احساس، اندیشه و تصمیمهای آشکار و پنهان او را دربر گیرد. در چنین برداشتی، انسان در تمام عرصههای زندگی خود را در برابر خدا مسئول میداند، بهویژه در لحظه انتخاب و هنگامی که قدرت و امکان عمل در اختیار اوست. تقوا از همینجا از یک امر صرفاً عبادی به اصلی اخلاقی برای زیستن و اعمال قدرت تبدیل میشود.
نشانههای این پایبندی به دین، تنها در شناخت شخصی یا خاطرات نزدیکان مسعود دیده نمیشود. آنتونی دیویس، خبرنگار واشنگتنپست، در گزارشی در سال ۱۹۸۴، پس از هجده روز حضور در پنجشیر، زمانی که مسعود در میانه یکی از دشوارترین دورههای جنگ با شوروی قرار داشت، نوشت که در زندگی متحرک او و همراهانش تقریباً تنها برنامه ثابت، نمازهای پنجگانه و پیگیری اخبار بود. اهمیت این مشاهده در آن است که سالها پیش از تبدیلشدن مسعود به یک چهره نمادین ثبت شده و نشان میدهد پایبندی دینی در زندگی روزمره او، حتی زیر فشار جنگ، حضوری منظم و مداوم داشت.
روایت نزدیکان مسعود، بُعد دیگری از این دینداری را نشان میدهد. داوود میر، دیپلومات افغان که سالها با مسعود کار کرد و بعدها از فرستادگان ویژه او بود، در کتاب «مسعود، تصویری از نزدیک» روایت میکند که مسعود خود به عبادت و نماز سخت پایبند بود، اما این پایبندی را بر اطرافیانش تحمیل نمیکرد. میر که از نزدیک با او زیسته و کار کرده بود، از تأثیر مسعود بر شناخت خودش از اسلام نیز سخن میگوید و تأکید میکند که این تأثیر نه از راه اجبار، بلکه بهتدریج و از مسیر گفتوگو و رفتار شکل گرفت. اهمیت این روایت در همین تمایز نهفته است. دینداری مسعود، پیش از آنکه وسیلهای برای مقید ساختن دیگران باشد، تعهدی بود که نخست خود او را مقید میساخت و از راه رفتار و الگو بودن بر اطرافیانش اثر میگذاشت.
دشوارترین آزمون تقوا شاید زمانی باشد که انسان قدرت دارد، زمانی که میتواند اراده خود را بر دیگران تحمیل کند، از مخالف خود انتقام بگیرد یا برای رسیدن به هدفش از هر وسیلهای استفاده کند. در چنین موقعیتی، انسان متقی به دلیل مسئولیتی که در برابر خدا احساس میکند، برای استفاده از قدرت خود حد و مرز قایل میشود و هر کاری را که قادر به انجام آن است، برای خود روا نمیداند. برای سنجش این بُعد از شخصیت مسعود نیز باید دید او در مقام فرمانده و رهبر، قدرتی را که در اختیار داشت چگونه به کار میبرد و چه مرزهایی را در استفاده از آن رعایت میکرد.
این محدودیت در نگاه مسعود به قدرت سیاسی نیز دیده میشود. او در مصاحبهای در سال ۲۰۰۰، در حالی که رهبری مقاومت در برابر طالبان را بر عهده داشت، تصریح کرد که برای خود خواهان مقام مشخصی در حکومت آینده نیست و نقش مهمترش را فراهمکردن زمینهای میداند که افغانها بتوانند آزادانه سرنوشت خود را تعیین کنند. او راه رسیدن به حکومتی برخوردار از اعتماد مردم را دموکراسی و انتخابات میدانست و حق رأی و نامزدشدن را برای زنان و مردان به رسمیت میشناخت. این مواضع نشان میدهند که مسعود با وجود برخورداری از قدرت و جایگاه نظامی، آن را بهتنهایی منشأ حق حکومتکردن نمیدانست و مشروعیت سیاسی را به اراده مردم پیوند میداد.
این نگاه تنها به جایگاه شخصی مسعود در قدرت محدود نمیشد و در تصور او از نظام سیاسی آینده افغانستان نیز بازتاب داشت. هارون امین، از همکاران مسعود که سالها نماینده او در امریکا بود و بعدها بهعنوان سخنگو و فرستاده ویژه جبهه متحد فعالیت کرد، در شهادت خود در کنگره امریکا در اکتبر ۲۰۰۱ گفت که مسعود در شکلگیری «اعلامیه اصول» جبهه متحد در سال ۱۹۹۷ نقش داشت. بر اساس این شهادت، سند یادشده که بهعنوان سند رسمی سازمان ملل ثبت شد، دموکراسی و تکثر سیاسی، انتخابات، واگذاری صلاحیت به ادارههای محلی و حقوق بشر را از اصول نظام آینده افغانستان میدانست. اهمیت این اصول فراتر از جایگاه شخصی مسعود بود. در چنین نظمی، قدرت نظامی یا پیشینه جهاد بهخودیخود برای هیچ فرد یا گروهی حق انحصاری حکومت ایجاد نمیکرد و قدرت سیاسی باید به اراده مردم و قواعدی مقید میبود که از تمرکز آن در دست یک فرد یا گروه جلوگیری کند.
همین برداشت از دین، مرز مسعود با افراطگرایی را نیز روشن میکرد. او در ماههای پایانی زندگیاش، در حالی که جنگ با طالبان ادامه داشت، بر راهحل سیاسی برای بحران افغانستان تأکید میکرد. در سفر اپریل ۲۰۰۱ به پارلمان اروپا، مبارزه او در برابر طالبان با آزادی افغانستان و دفاع از برداشتی معتدل از اسلام پیوند داده شد. مسعود در برابر طالبان و شبکههای افراطگرای همپیمان آنان ایستاد، اما راه پایان بحران افغانستان را تنها در جنگ نمیدید. در این نگاه، دین وسیلهای نبود که صاحب قدرت به نام آن اراده خود را بر دیگران تحمیل کند، بلکه باوری بود که پیش از همه خود انسان را در برابر خدا مسئول میساخت و برای رفتار و استفاده او از قدرت حد تعیین میکرد. سرانجام نیز همان افراطگرایی که سالها در برابر آن ایستاده بود، زندگی او را گرفت.
نگاه مسعود به حقوق و جایگاه زنان نیز بخشی از همین برداشت از دین و قدرت بود. هارون امین در همان شهادت در کنگره امریکا روایت میکند که گروهی از فعالان حقوق زنان فرانسوی متنی را برای تأیید به مسعود ارائه کردند که در آن بر حق زنان برای تحصیل، کار، مشارکت در جامعه و رأیدادن تأکید شده بود. به روایت امین، مسعود هنگام خواندن متن متوجه شد که یک حق مهم در آن نیامده است و خود بر حق زنان برای نامزدشدن در مناصب سیاسی تأکید کرد. اهمیت این روایت تنها در دفاع از یک حق مشخص نیست. در جامعهای که دین گاه برای محدودکردن حضور زنان در عرصه عمومی به کار گرفته میشد، این موضع نشان میداد که مسعود میان باور دینی و مشارکت سیاسی زنان تعارضی نمیدید و برای آنان نه فقط حق حضور در جامعه، بلکه حق مشارکت در تصمیمگیری سیاسی را نیز به رسمیت میشناخت.
کنار هم گذاشتن این شواهد، تصویری فراتر از یک فرمانده نظامی به دست میدهد. مسعود ایمان را با مسئولیت، قدرت را با پاسخگویی و رهبری را با خدمت پیوند میزد. شاید به همین دلیل، وقتی در مصاحبهای در سال ۲۰۰۰ از او پرسیده شد که میخواهد تاریخ چگونه از او یاد کند، پاسخ کوتاهش این بود که بهعنوان «خدمتگزار مردم و خدمتگزار کشور». این پاسخ با مسیری که در زندگی و مواضع سیاسی او دیده میشود همخوانی داشت. برای مسعود، ارزش رهبری تنها در توانایی بهدستآوردن و حفظ قدرت نبود، بلکه در هدفی بود که قدرت باید در خدمت آن قرار میگرفت.
اهمیت این میراث شاید بیش از هر چیز در نسبت آن با مسئله قدرت در افغانستان آشکار شود. تجربه چند دهه گذشته نشان داده است که بحران این کشور تنها بر سر این نبوده که چه کسی قدرت را در دست دارد، بلکه چگونگی نگاه به قدرت نیز بخشی از مسئله بوده است.
وقتی قدرت به حق انحصاری یک فرد یا گروه تبدیل شود و دین نیز برای توجیه این انحصار به کار رود، فاصله میان حاکم و مردم عمیقتر میشود. میراث اخلاقی مسعود در برابر چنین نگاهی یادآور این اصل است که قدرت، هر اندازه گسترده باشد، به صاحب آن حق نمیدهد هرچه خواست انجام دهد. تقوا صاحب قدرت را ملزم میسازد که در تصمیم و عمل، مسئولیت خود در برابر خدا، حق مردم و حدود اخلاقی را در نظر بگیرد.
برای نسلی که بخش بزرگی از آن پس از شهادت مسعود به دنیا آمده است، شناخت او اگر به جنگها، پیروزیها و مهارتهای نظامیاش محدود بماند، بخش مهمی از میراثش نادیده میماند. آنچه از زندگی و سخنان او باقی مانده، از انسانی نیز حکایت دارد که میخواست ایمان در رفتار، قدرت در خدمت مردم و رهبری همراه با مسئولیت باشد. خود او نیز در بیان آنچه از جایگاهش نزد مردم میفهمید، بر خواست خدمت به مردم از صمیم قلب تأکید کرده بود. از این رو، میراث مسعود را میتوان نه تنها در سنگرهایی که فرماندهی کرد، بلکه در ارزشهایی جستوجو کرد که میکوشید در زندگی و رهبری خود به آنها پایبند بماند.
شاید یکی از ماندگارترین وجوه شخصیت مسعود را بتوان در تقوایی جستوجو کرد که میکوشید زندگی و قدرت خود را با آن مهار کند. برای او تقوا تنها به عبادت محدود نمیشد، بلکه مسئولیتی بود که انسان را نخست در برابر خدا و سپس در رفتار با مردم و استفاده از قدرت مقید میساخت. همین ویژگی او را وامیداشت که پیش از محدودکردن دیگران، برای خواست و قدرت خود حد قایل شود، از خودکامگی و منفعتطلبی شخصی فاصله بگیرد و اراده و حق مردم را بر خواست خود مقدم بداند. تأثیر چنین تقوایی نیز بیشتر از راه رفتار و الگو بودن پدیدار میشد، چنانکه نزدیکانش از تأثیری سخن گفتهاند که بدون اجبار و بهتدریج از او پذیرفته بودند. تفاوت با افراطگرایی نیز از همینجا آشکار میشود. آنجا که طالبان از دین برای مقید ساختن جامعه و توجیه قدرت خود استفاده میکنند، در الگویی که از زندگی مسعود برمیآید، تقوا پیش از همه خود صاحب قدرت را مقید میسازد. شاید جوهر میراث اخلاقی مسعود نیز همین باشد که انسان هرچه قدرت بیشتری در اختیار داشته باشد، مسئولیت بیشتری برای مهار خواست خود، رعایت حق مردم و وفاداری به ارزشهایی دارد که به آنها باورمند است.