خاطرهای از آمر صاحب، سفر به بدخشان
در میان مجاهدین در تالقان بودیم. مناسبات میان گروهها دچار سوءتفاهم و اختلاف شده بود و یک نوع پراکندگی به وجود آمده بود. کسانی بودند که گپ را از یک سو به سوی دیگر میبردند و روابط استاد شهید و آمر صاحب نیز چندان خوب، صمیمی و شیرین نبود؛ هر یک از این دو بزرگوار علیه دیگری تحریک میکردند و در نتیجه، فضای بسیار دشواری در میان مجاهدین به وجود آمده بود.
خداوند فهم من را در آن زمان کمی بزرگ کرد؛ آدم کارفهم و ژرفاندیشی بودم. خداوند خان را غریق رحمت کند، از دوستان چند تن به من گفتند: «بهتر است خودت بروی و با آمر صاحب گپ بزنی تا به این وضعیت پایان داده شود، قایم صاحب!» گفتم: «بسیار خوب.»
موضوع را با ایشان در میان گذاشتم و نزد آمر صاحب رفتم: «آمر صاحب! شما و استاد شهید مکمل یکدیگر هستید؛ اما مجاهدین و مردم… خداوند هر دوی شما را غریق رحمت کند، به همین وضعیت سوءتفاهم و دستهبندی مبتلا شده است. درست نیست که این اختلاف ادامه یابد؛ یا این اختلاف را پایان دهید یا اجازه دهید هرکس به وظیفه و مسئولیت خود برگردد تا از مجاهدین و مردم از این طریق سوءاستفاده نشود.»
به آمر صاحب گفتم: «بر اساس نفوذی که در میان دوستان دارم، همه میگویند تو میتوانی از موضع ما دفاع خوبی کنی. نظر خود و دوستان را صریحاً به شما میگویم.» آمر صاحب با بزرگواری سخنان مرا گوش کرد و پرسید: «نظر تو و دوستان همین است؟» گفتم: «بلی، صاحب.»
آمر صاحب کسی را صدا کرد و گفت: «سلاوون صاحب را هم خبر کنید.»
بعد تصمیم گرفته شد که به بدخشان برویم. من، خان و چند نفر دیگر حضور داشتیم، دقیق به یاد ندارم چه کسان دیگری بودند. با امید بسیار به بدخشان رفتیم. توقع داشتیم استاد شهید از آمر صاحب با تشریفات مناسب استقبال کند. فکر میکردیم پس از دیدار، همگی با هم گپ میزنیم، کدورتها را از میان برمیداریم و آنچه به وجود آمده بود حل میشود.
پس از ختم صحبت تصمیم داشتیم همانجا بمانیم تا آن دو بزرگوار مسائل شخصی و خانوادگی خود را نیز در میان خود حل کنند و هیچ کدورتی در خانۀ مهمان باقی نماند. اما وقتی به بدخشان رسیدیم، آن استقبلی را که انتظار داشتیم ندیدیم؛ ما را به دفتر ولایت راهنمایی کردند.
داخل اتاقی شدیم. جلال، پسر سالخوردۀ استاد شهید، پشت میز نشسته بود. وقتی آمر صاحب وارد شد، از پشت میز برخاست و با یک دست [به صورت نیمهاستاده] به آمر صاحب سلام داد. با دیدن این صحنه، تمام امیدهای ما یکباره فرو ریخت: چگونه ممکن است شخصیتی مانند آمر صاحب، با وجود کشیدن همۀ این زحمتها، حتی تا دهلیز کسی برای استقبالش بیرون نیاید؟ در چهرهاش چندان اشتیاقی دیده نمیشد. حدود پنج یا ده دقیقه بعد، استاد شهید وارد شد. آمد و با همه احوالپرسی کرد. آمر صاحب با احترام پرسید: «مهندس صاحب، خوب هستید؟ جور هستید؟»
اما فضای دیدار بسیار سرد بود. صحبتها آغاز شد؛ دقیق به یاد ندارم که سلاوون صاحب گپ را آغاز کرد یا مارشال فهیم. صحبت درباره جبههها، سقوط ولایتها، پول و جنگ بود. استاد شهید بدون مقدمه به آمر صاحب گفت: «مهندس صاحب، پول میدهم، یک ولایت سقوط میکند؛ باز پول میدهم، دو ولایت سقوط میکند؛ اگر باز هم پول بدهم، کجا دیگر سقوط میکند، بدهم؟» وقتی این سخن را شنیدیم، کاملاً روحیهمان شکست. تمام امیدی که برای این سفر و آشتی داشتیم، از بین رفت.
من شخصاً دیگر نتوانستم فضای مجلس را تحمل کنم. از اتاق بیرون شدم. دیگر دوستان داخل ماندند، اما من تا زمانی که گپهایشان تمام شد، دوباره وارد مجلس نشدم. پیش از آمدن فکر کرده بودیم که پس از رفع کدورت، آمر صاحب و استاد شهید شب را با هم بگذرانند و با هم غذا بخورند؛ اما فضا چنان سرد و شکسته شده بود که دیگر زمینۀ آن وجود نداشت.
همه از ساختمان بیرون شدیم و هلیکوپتر را سوار شدیم. ابتدا میخواستم در همان هلیکوپتری بنشینم که آمر صاحب در آن بود، اما از نتیجۀ ملاقات بسیار دلشکسته بودم. خود را از نظر آمر صاحب پنهان کردم و در هلیکوپتر دوم نشستم. از شدت ناراحتی و اینکه خودم از مبتکران این سفر بودم، فکر میکردم شاید بتوانیم کاری کنیم، اما نتیجه عکس شد؛ کار کلان ما هم فرو ریخته بود. وقتی به تالقان رسیدیم، از هلیکوپتر پایین شدم و در موتر خودم نشستم. آمر صاحب نیز با موتر خود حرکت کرد.
ناگهان صدا آمد: «قایم را بیاورید!» آمدند و گفتند: «آمر صاحب تو را صدا کرده است.» پرسیدم: «خواستهاند؟» گفتند: «بلی.»
نزد آمر صاحب رفتم. مرا در موتر خودش نشاند و با هم به طرف مرکز عملیات تالقان حرکت کردیم. وقتی به مرکز عملیات رسیدیم، سلاوون صاحب و تعدادی از دوستان دیگر در آنجا نشسته بودند و چوکیها و وسایل را چیده بودند. من هنوز از سفر بدخشان و نتیجۀ آن مجلس بسیار ناراحت بودم، خودم را کمی از دیگران دور کردم. در یک طرف مرکز عملیات یک حوض و چند درخت وجود داشت؛ به همان جا نزد چند تن از دوستان رفتم و با آنان خوشگپی و مزاح میکردم تا روحیۀ خود را کمی ترمیم کنم.
در همین هنگام مارشال فهیم نزد ما آمد — خداوند او را غریق رحمت کند — و پرسید: «چه شد؟ چرا اینگونه شدی؟ گپ چه بود؟» گفتم: «مارشال صاحب، گپ نزن، مجلس امروز ما عین مجلس بگیلبازها شده بود.» مارشال پرسید: «مجلس بگیلبازها یعنی چه؟» گفتم: «در کندز کوچهای بود که به نام کوچه مرغفروشی یاد میشد. در یک طرف کوچه بگیلبازها جمع میشدند و محفل و مجلس خود را داشتند و در طرف دیگر نیز صفهای بود که محل نشست و گپوگفت آنان بود. امروز مجلس ما هم همانگونه شده بود؛ هر کس در یک طرف نشسته بود و هیچ نظم و سروسامانی وجود نداشت.»
مارشال فهیم با شنیدن این سخن، خندۀ بلندی سر داد. صدای خنده را که آمر صاحب شنید، پرسید: «قایم، چقدر میخندی، گپ چیست فهیم؟» مارشال فهیم رفت و قصه را تماماً برای آمر صاحب تعریف کرد. گفت: «قایم میگوید مجلس امروز ما مانند مجلس بگیلبازها شده بود.» آمر صاحب گفت: «قایم را بیاورید!»
آمدند و دوباره مرا نزد آمر صاحب بردند. وقتی پیش آمر صاحب رفتم، از چهرهام هنوز دلخوری و ناراحتی معلوم بود. آمر صاحب به شوخی گفت: «من همۀ چیز را درباره تو شنیده بودم؛ فقط همین یک چیز کم بود که بشنوم تو بگیلباز هم بودهاید!» گفتم: «آمر صاحب، من از خانوادهایم [ایماق]. هرکسی که همراه من زندگی کرده باشد، میفهمد که من چگونه رفتار میکنم و چگونه گپ میزنم…»
دیدم آمر صاحب حال مرا به شوخی گرفته است و فضا کمی تغییر کرد. گفتم: «جناب آمر صاحب، اینقدر تفتیش عقیدتی بر سر ما مقرر کردهاید که کاملاً جان ما را گرفته است. خیریت است؟» سپس گفتم: «بسیار خوب، اجازه بدهید برایتان قصه بگویم.» آمر صاحب گفت: «بگو، میشنوم.»
گفتم: «مردی نزد پیر رفت و گفت: صاحب، لطفاً طریقه بدهید. پیر از او پرسید: در زندگی، به کدام هیأت، اوامر و نواهی خداوند وجود دارد که خداوند فرموده است، دست به گناه زدهای؟ مرد گفت: والله فکر نمیکنم به هیچکدام دست زده باشم. پیر پرسید: از اوامری که خداوند فرموده است، کدام یک را ترک کردهای؟ مرد گفت: والله، شاید بعضی از مستحبات را هم ترک نکرده باشم و از نواهی هم به هیچ چیزی دست نزدهام. پیر گفت: آنقدر وسواس که در دل تو است، پدر من هم نمیتواند آن را پاک کند؛ برو کمی به نواهی دست بزن و یا هم چیزی از اوامر خداوند را ترک کن تا وسواس در دلت پیدا نشود و بتوانم تو را هدایت بدهم.»
بعد من رو به آمر صاحب کردم و گفتم: «آمر صاحب، در دل ما هم دیگر هیچ وسوسهای باقی نمانده است. اگر طریقه داده میتوانید، برای ما هم طریقه بدهید؛ اگر داده نمیتوانید، دیگر هر روز ما را تفتیش نکنید و از ما پرسان نکنید.»
خداوند آمر صاحب را غریق رحمت کند؛ خندۀ بسیار زیبا و مخصوصی داشت. وقتی خندهاش گرفت، دستش را روی دهان و بینیاش گذاشت؛ یکبار به یک طرف چوکی خم میشد و باز به طرف دیگر. آنقدر خندید که تمام وجودش تکان میخورد. در میان خنده گفت: «خدا خرابت کند ایماق! تو این چه رقم گپ میزنی؟» گفتم: «آمر صاحب، همین یکی از عیبهای ماست؛ ما خراب هستیم، دیگر گپ ما همینگونه است. اگر طریقه میدهید، طریقه بدهید؛ اگر نمیدهید، بگذارید کار خود را انجام بدهیم.» آمر صاحب باز خندید.
آن مجلس که با ناراحتی و دلشکستگی آغاز شده بود، با همان شوخی و خنده تغییر کرد.