خاطرهای از قصهٔ شکار گوزن به روایت محترم فضل کریم ایماق
روزهای پرالتهاب انتقال قدرت و ورود به کابل
روزهای عجیبی بود؛ در گورنرهاوس پشاور، بزرگان احزاب جهادی و نمایندگان پاکستان دور هم جمع شده بودند تا فکری به حال فردای افغانستان بکنند. دکتر نجیبالله در آستانه فرار بود و مجاهدین باید هرچه زودتر بر سر قدرت به توافق میرسیدند تا بتوانند وارد کابل شوند.
پس از ساعتها گفتگو، بالاخره تصمیم بر این شد که جناب حضرت صاحب (مجددی) برای مدت دو ماه به عنوان رئیسجمهور موقت حکومت انتقالی انتخاب شود و اداره امور را در کابل به دست گیرد. قرار بود پس از این دو ماه، استاد ربانی برای چهار ماه قدرت را به عهده بگیرد و در این فاصله، شورای حل و عقد تشکیل شود تا تکلیف حکومت نهایی را روشن کند.
حضرت صاحب وارد کابل شد و انتقال قدرت با همکاری دکتر وکیل، وزیر خارجه دولت دکتر نجیب، به انجام رسید. حکومت مجاهدین شکل گرفت و من نیز به عنوان یکی از اعضای شورای پنجاهویکنفره راهی پایتخت شدم. در آن روزهای نخست، آمر صاحب هنوز در جبلالسراج بود و به کابل نیامده بود، اما جلسات شورای جهادی بهطور مرتب برگزار میشد.
یک روز خبر رسید که آمر صاحب از راه رسیده است. من در مجلس، سمت راست حضرت صاحب نشسته بودم. وقتی آمر صاحب وارد شد، از جای برخاستم و با توجه به مناسباتی که با او داشتم، جایم را به او دادم. همه حاضران به احترام از جا بلند شدند و حضرت صاحب نیز با گرمی او را در آغوش کشید. جلسه با حضور همگی از سر گرفته شد.
سایه سنگین اختلافها و ماجرای عبدالحق
پیش از آنکه صحبتهای آمر صاحب آغاز شود، قومندان عبدالحق رشته سخن را به دست گرفت و با لحنی بسیار عاطفی و اندوهگین گفت:
«کاش مجاهدین پیروز نمیشدند… کاش امروز را نمیدیدیم و حاکم افغانستان نمیشدیم! من از جلالباد که حرکت کردم، در هر چند کیلومتر تپههایی از اجساد مردم را دیدم. معلوم نبود این کشتهشدهها خلقی بودند، پرچمی بودند یا مجاهد؛ هرکه بودند، افغان بودند و ما باعث این همه خونریزی و قتل و قتال شدهایم.»
وقتی سخنان عبدالحق تمام شد، آمر صاحب نوبت گرفت و خطاب به او گفت:
«قومندان صاحب عبدالحق، نام و آوازهات را بسیار شنیده بودیم، اما از نزدیک تو را ندیده بودم. نمیدانستم اینقدر آدم عاجز و عاطفیای هستی! این قضایای بزرگ با خون و آتش فیصله میشود؛ عاطفهات قابل احترام است، اما با این حرفها ضعف قومندانیات را به نمایش گذاشتی.»
آمر صاحب در آن جلسه عبدالحق را به شدت زیر فشار گذاشت. همان شب به قصر شماره یک در وزیر اکبرخان رفتم تا با آمر صاحب صحبت کنم. به او گفتم:
«آمر صاحب، امروز عبدالحق را خیلی تحت فشار گذاادید و او با دلخوری و دشمنی از مجلس بیرون شد. فراموش نکنید که او قومندان ژاندارم و پولیس افغانستان و یکی از اعضای ارشد حکومت است.»
آمر صاحب با تعجب پرسید:
«من مگر چه گفتم؟»
پاسخ دادم:
«خواهناخواه او در همان شورای جهادی تحقیر شد. اگر با دوستانمان اینگونه رفتار کنیم، یکییکی آنها را از دست خواهیم داد.»
متأسفانه همان شب قومندان عبدالحق کابل را ترک کرد و به جلالآباد رفت و دیگر نه تنها در سر کار خود حاضر نشد، بلکه به یکی از مخالفان سرسخت حکومت مجاهدین تبدیل شد. در آن جلسه، شخصیتهایی چون دکتر عبدالله، دکتر عبدالرحمن و چند تن دیگر نیز حضور داشتند.
زیر فشار دو سنگِ آرد و متولد شدن «قصهٔ شکار گوزن»
موعد دو ماهه ریاست حضرت صاحب به پایان رسیده بود و باید قدرت طبق توافق به استاد ربانی منتقل میشد. در آن روزها فشار عجیبی روی دوش من بود و از هر دو طرف تحت فشار قرار داشتم.
حضرت صاحب مرا احضار میکرد و میگفت:
«برو به رفیقهایت بگو؛ به خدا قسم اگر بخواهند روی من فشار بیاورند، من همین الان میروم و دوباره اعلان جهاد میکنم!»
از آن سو، طرفداران استاد شهید نیز به سراغم میآمدند و میگفتند:
«برو به رهبرت بگو برای انتقال مسالمتآمیز قدرت آماده شود؛ در غیر این صورت، با وجود موی سفیدش، برخوردی دیگر خواهیم کرد.»
واقعاً مثل گندم میان دو سنگِ آرد گیر افتاده بودم! بالاخره دل را به دریا زدم و یک شب در قصر شماره یک وزیر اکبرخان، در حضور آمر صاحب، قومندان گدا، دکتر عبدالرحمن و دکتر عبدالله (که جمعاً پنج نفر بودیم)، مسئله انتقال قدرت را پیش کشیدم.
بحث کمی بالا گرفت و صحبت به جبههها و خون شهدا کشید. در جایی از صحبتها با طعنه گفته شد:
«کدام جبهه؟ کدام شهید؟ کدام مجاهدین؟ کدام منطقه؟»
من که وابستگی و طمعی به امتیازات این بزرگان نداشتم، بیمحابا گفتم:
«کاش آمر صاحب، حضرت صاحب هم مثل شما فکر میکرد! او به عنوان فرزند حضرت عمر فاروق، تمام این شهدا را شهدای راه جهاد، آزادی و اسلام میداند. او نمیگوید این شهدا به من ربطی ندارند؛ بلکه میگوید من به عنوان خانواده مجددی و وارث انبیا، در این غم شریکم.»
دیدم حساسیت آمر صاحب بیشتر شد. برای اینکه فضا را آرام کنم و در عین حال هشدار دهم، گفتم:
«جناب آمر صاحب، انتقال قدرت میتواند به زیباترین شکل و به صورت مسالمتآمیز انجام شود و من برایش تضمین میدهم. اما مشاوران و اطرافیانتان هر حرفی را به گوش شما میرسانند، همه را باور نکنید!»
با دیدن اوج گرفتن حساسیتها، با اجازه آمر گفتم:
«اجازه بدهید یک قصه برایتان بگویم تا حرفم تمام شود.»
آمر صاحب لبخندی زد و گفت:
«حرفهای تو بدون قصه تمام نمیشود؛ بگو قسهات را!»
قصهٔ شکار گوزن
رو به جمع کردم و گفتم:
«در زادگاه ما در ولسوالی امام صاحب، نه سینمایی بود، نه تلویزیونی و نه سرگرمی دیگری. در زمستانها که کار چندانی نبود، مردم برای سرگرمی، شکار گوزن را سازماندهی میکردند. از قریههای اطراف خبر میدادند، جنگل را محاصره میکردند و همه با اسب و خر راهی شکار میشدند.
در این میان، یک “قهرمان” وجود داشت؛ کسی که میتوانست گوزن را زنده بگیرد و به قریه بیاورد. اما وقتی گوزن شکار میشد، غوغایی به پا میخاست! اگر کسی گوزن را با کمند میگرفت و به طرف قریه میکشید، افرادی که خودشان چیزی شکار نکرده بودند، از هر طرف هجوم میآوردند و گوزن را تکهتکه میکردند.
یکی پای گوزن را میبرد، دیگری تکهای از پوستش را و دیگری سهمی دیگر. در پایان، از آن همه گوزن باشکوه، تنها یک سر و دو شاخ برای شکارچی باقی میماند! شکارچی آن سر را به قاش زین اسب میبست، با افتخار به حویلی میآمد و با صدای بلند میگفت: “آوردم!” اما وقتی مردم نگاه میکردند، میدیدند جز یک سر و دو شاخ چیزی نمانده و بقیه را مردم چور کردهاند.»
نگاهی به آمر صاحب انداختم و ادامه دادم:
«جناب آمر صاحب! شکی نیست که شما و جمعیت اسلامی فاتح هستید و نخستین کسانی بودید که وارد کابل شدید؛ اما تمام این مجاهدین خود را در به وجود آمدن این حکومت شریک میدانند. هر کس در هر جا، از ولسوالی گرفته تا ولایت و وزارت، گوشهای از این حکومت را غنیمت جنگی خود میداند. نگرانی من این است که در نهایت، اگر این گوزنِ قدرت را به تاراج بدهند، از تمام این پیروزی تنها یک سر و دو شاخ برای ما باقی بماند!»
آمر صاحب بسیار عصبانی شد و با تشر پرسید:
«این یک سر و دو شاخ دیگر یعنی چه؟»
با خونسردی گفتم:
«جناب آمر صاحب! این یک سر و دو شاخ همان چهار ولایت سمت شمال شرق است؛ بغلان، کندز، تخار و بدخشان؛ و دو شاخ آن هم پنجشیر و شمالی است! اگر اوضاع به همین منوال پیش برود، هیچ چیز دیگری در دست ما نمیماند و هرکس در منطقه خودش یک حکومت محلی راه میاندازد.»
وقتی جلسه تمام شد و بیرون آمدم، صدای گریهای از پشت سر شنیدم. برگشتم و دیدم دکتر عبدالرحمن است. با تعجب پرسیدم:
«داکتر صاحب، خیریت است؟ چرا گریه میکنید؟ نکند حرفهای من برایتان دردسرساز شده؟»
او مرا در آغوش کشید و با خنده گفت:
«ایماق! میشناختمت، اما نمیدانستم اینقدر آدم بلایی هستی! این چه حرفی بود که به آمر صاحب زدی؟ فهمیده گفتی یا نفهمیده؟»
گفتم:
«آدم نفهمیده که حرف نمیزند؛ با آگاهی گفتم. اگر جلو این روند گرفته نشود، وضع از این بدتر خواهد شد.»
و دقیقاً همانطور شد که نگرانش بودم؛ جنرال دوستم در شمال، حاجی قدیر در مشرقی، اسماعیل خان در هرات، حزب وحدت در مناطق مرکزی و دیگران هرکدام برای خود جزیرههای قدرتی ساختند و حکومت مرکزی دیگر حرفشنوی لازم را نداشت.
شبِ پرالتهاب ۱۱ جدی و معجزهٔ دعا
ماهها گذشت تا اینکه شورای هماهنگی با حضور مخالفان دولت شکل گرفت. حضرت صاحب به ریاست آن شورا انتخاب شد و حکمتیار، جنرال دوستم و استاد مزاری نیز در آن جمع بودند.
سرانجام در تاریخ ۱۱ جدی، درگیریها و حرکات نظامی آغاز شد. نیمهشب بود و در خانه به شدت نگران بودم و خواب به چشم نداشتم. حدود ساعت دوازده شب تلفن زنگ خورد؛ دکتر عبدالرحمن بود که با عجله پرسید:
«کجا هستی؟ خانه ای؟»
پاسخ دادم:
«بله، خانهام.»
گفت:
«یکراست بیا به ریاست امنیت!»
وقتی به ریاست امنیت رسیدم، فهیم خان، دکتر صاحب، جنرال باباجان و چند نفر دیگر آنجا بودند. با کنایه به من گفتند:
«رهبرت چه کرده که تو در خانهام نشستهای؟»
گفتم:
«رهبرم چه کرده؟ من همان روز هم گفتم کار به اینجا میرسد، اما شما گوش نکردید! مردم و بستر من در شمال است؛ من مردمم را رجا بگذارم و کجا بروم؟»
جنگ ساعت پنج صبح روز بعد با شدت آغاز شد. قطعات جنرال دوستم وزارت دفاع را گرفته بودند و حتی از دیوارهای ارگ هم عبور کرده بودند. ترس و نگرانی به اوج خود رسیده بود؛ طوری که بعضی از دوستان از شدت ترس به رعشه افتاده بودند. دست یکی از آنها را گرفتم، به دستشویی بردم و گفتم:
«قومندانی و پادشاهی اینطور نیست! کسی که قدم در راه پادشاهی میگذارد، پذیرفتن مرگ شرط اول آن است. برو دست و رویت را بشوی؛ اگر آیندگان این ترس شما را ببینند، دیگر هرگز به سنگر برنمیگردند!»
سپس رو به دیگر دوستان کردم و گفتم:
«ای مردم! نگران نباشید، ما مجاهدیم. من یک چهل (دعای چهل قاف یا چهل کلام) از حضرت خداوند یاد دارم.»
یکی با خنده گفت:
«در این شرایط بحرانی هم دستبردار نیستی! همهچیز را بلدی، حالا دعای خدا را هم رو کردی؟»
دستانم را به دعا بلند کردم و گفتم:
«خدایا! ما هرچقدر هم ادعا کنیم که جهاد کردیم، اشتباهات و خطاهای زیادی از ما سر زده است. اما یک چیز را پیش رویت میگذاریم؛ در این چهارده سال سنگرنشینی، به خاطر دین تو و دینداریمان شبها پاسداری دادیم. خدایا، ما را به دست ملیشههای دکتر نجیب ذلیل مگردان!»
در همان لحظه، صدایی از مخابره بلند شد:
«کیستی؟»
صدایی پاسخ داد:
«من میرویس هستم!»
پرسیدند:
«کجا قومندانی؟ نامت در فهرست قومندانها نیست!»
میرویس جواب داد:
«من یک قومندان خُرد هستم؛ همینجا در ملیبس، زیر موترهای کهنه و خراب پنهان شدهام. بیست نفر با هم هستیم. میبینم که دشمن از ششدرک غنیمت بار کرده و میبرد، اما هنوز ما را ندیده است. چه کنم؟»
فهیم خان و قومندان گدا صدا زدند:
«هر کاری از دستت برمیآید بکن!»
همانجا بود که میرویس آتش سنگینی را روی ستون دشمن در مسیر دریاخانه گشود و دشمن را غافلگیر کرد. همزمان، شایعهای در شهر پیچید که:
«آمر صاحب شهر را کمر بر زده است!»
همین شایعه کافی بود تا نیروهای مهاجم که تا داخل ارگ هم پیشروی کرده بودند، با وحشت عقبنشینی کنند. به باور من، خداوند آن دعا، آن اشکها و آن اخلاص را پذیرفت و ما را از آن بحران نجات داد.
شجاعت استاد شهید در ارگ
نزدیک شام بود که همراه دکتر عبدالرحمن به قصر شماره یک در محوطه ارگ رفتیم. در آن اتاق زرهپوش و امن، استاد شهید قدم میزد. دکتر عبدالرحمن گزارش داد:
«دشمن عقب زده شده است. نیروهایشان از دریای کابل عقب رانده شده و به طرف تپه مرنجان گریختهاند. آمدهایم تا شما را به نقطهای کاملاً امن منتقل کنیم.»
اما پاسخی که از استاد شهید شنیدیم و شجاعتی که از او دیدیم، بینهایت تحسینبرانگیز بود. ایشان با صلابت ایستاد و فرمود:
«در کدام تاریخ دیدهاید و شنیدهاید که یک فرمانده، قطعات خود را در میدان جنگ تنها بگذارد و خودش به جای امن فرار کند؟ بروید! اگر تانکهای دشمن هم بیایند و از روی جنازه من عبور کنند، از اینجا تکان نمیخورم، مگر اینکه خط مقدم دوباره به جای اولش برگردد.»
نگاهی به دکتر عبدالرحمن انداختم و آهسته گفتم:
«این پیرمرد بزرگوار را دیگر اذیت نکنیم؛ او چون کوه استوار است. ما برویم به سوق و اداره و تلاش کنیم خط را به جای اصلیاش برگردانیم.»
و خط مقدم دوباره به آن سوی دریا منتقل شد… این نیز یکی از هزاران داستانی بود که وظیفه خود دانستم برای مردم افغانستان روایت کنم.