احمدشاه مسعود در آینه علم رهبری نوین
احمدشاه مسعود را بیشتر با القاب چریک قرن،شیر پنجشیر، فرمانده مقاومت،قهرمان ملی، فرمانده جنگ با شوروی و ایستادگی در برابر طالبان، ناپلیون افغانستان میشناسیم. اما اگر بخواهیم او را از زاویهای متفاوت بررسی کنیم، میتوان پرسید: اگر احمدشاه مسعود را با معیارهای علم نوین رهبری بسنجیم، چه نوع رهبری بود؟
با در نظر داشت اینکه در علم مدیریت، رهبر صرفاً فردی نیست که دستور میدهد یا قدرت در اختیار دارد.
بلکه به زبان ساده اکثریت پژوهشگران حوزه رهبری و مدیریت، رهبری را فرایندی می دانند که طی آن یک فرد بر گروهی از افراد تاثیر می گذارد تا به هدفی مشترک دست یابند چنانچه پیتر نورثهاوس رهبری را فرایندی میداند که در آن یک فرد بر گروهی تأثیر میگذارد تا به هدفی مشترک برسند. بنابراین، تأثیرگذاری، هدف مشترک، ارتباط با پیروان و توانایی ایجاد حرکت جمعی از پایههای رهبری محسوب میشوند.
یا به عبارت دیگر رهبری به فرایندی گفته می شود که در آن یک فرد یا گروه ، با تاثیر گذاری بر دیگران، ایجاد چشم انداز و هدف مشترک، ایجاد انگیزه و هماهنگ کردن افراد ، آنان را برای رسیدن به یک هدف مشخص هدایت می نماید.
که از این تعریف بیانگر چند عنصر اصلی رهبری مانند تاثیرگذاری، چشم انداز، هدف مشترک ، اعتماد و ارتباط ، تصمیم گیری ، توانمندسازی دیگران و مسولیت پذیری می باشد.
اما رهبری یک شکل ندارد. در علم مدیریت و رهبری ، از رهبری کاریزماتیک، تحولآفرین، خدمتگزار، موقعیتی، تطبیقی، مشارکتی و استراتژیک سخن گفته میشود. هرکدام ویژگیهای متفاوتی دارند و یک رهبر ممکن است ترکیبی از چند نوع باشد.
رهبر کاریزماتیک؛ نفوذ از شخصیت
رهبر کاریزماتیک با شخصیت، اعتمادبهنفس، شجاعت و توانایی برانگیختن احساسات مردم نفوذ ایجاد میکند. پیروان چنین رهبری معمولاً به شخصیت و چشمانداز او اعتماد میکنند.
در مورد مسعود، این ویژگی بسیار قابل مشاهده است. توانایی او در ایجاد وفاداری و حفظ انسجام نیروها در شرایط دشوار، همراه با تصویری که از او بهعنوان یک فرمانده مقاوم شکل گرفت، نشاندهنده نوعی نفوذ شخصی و کاریزماتیک بود. چنانچه پژوهش رومن مالژاک نیز مسعود را در تحلیل خود یک رهبر کاریزماتیک توصیف میکند.
اما کاریزما بهتنهایی کافی نیست؛ زیرا تاریخ نشان داده است که کاریزما اگر به نهاد تبدیل نشود، ممکن است با حذف رهبر تضعیف شود.
رهبر استراتژیک؛ دیدن چند حرکت جلوتر
رهبر استراتژیک تنها به بحران امروز فکر نمیکند؛ محیط را تحلیل میکند، منابع محدود را میشناسد و برای آینده تصمیم میگیرد.
یکی از ویژگیهای شناختهشده مسعود، توانایی او در جنگ نامتقارن، استفاده از جغرافیا و تطبیق تاکتیکها با شرایط بود با در نظر داشت منابع محدود بود مهمتر از آن، فعالیت او در سالهای بعد نشان داد که تلاش میکرد قدرت نظامی را با سیاست، مذاکره و روابط خارجی پیوند دهد.
پژوهش ها و تحقیقات نیز نشان میدهد که فعالیت مسعود از جنگ صرف فراتر رفت و به حکمرانی، مشروعیت و دیپلماسی کشیده شد.
چنانچه احمد شاه مسعود همزمان با تغییر شرایط منطقه ای و خروج شوروی به این نتیجه رسیده بود که جریان نظامی اش بدون سیاست و شبکه گسترده نمی تواند در معادلات آینده افغانستان نقش موثر داشته باشد بنا بر آن به سازماندهی سیاسی، ایجاد روابط با گروهای مختلف و برقراری ارتباط خارجی توجه نمود و همواره می اندیشید که اگر شرایط امروز تغییر کند ، فردا چگونه باید موقیعت خودوو نیروهایم را حفظ نمایم و مسعود به پیروزی در نبرد چه با شوری ها و چه با طالبان فکر نمی کرد بلکه به مرحله بعد از نبرد نیز فکر می کرد
رهبر تطبیقی؛ تغییر روش در برابر تغییر شرایط
در نظریه Adaptive Leadership، رهبر باید بتواند در برابر شرایط پیچیده روش خود را تغییر دهد و دیگران را نیز برای مواجهه با تغییر آماده کند.
زندگی سیاسی و نظامی مسعود نمونههای قابل مقایسهای با این مفهوم دارد.
مانند اشتراک مسعود در قیام 1975 در برابر حکومت محمد داود خان که ۱۹۷۵ که نتیجه مطلوب نداد و به شکست انجامید و مسعود ناچار به ترک وطن گردید مسعود از این شکست درس گرفت و دریافت که بدون سازماندهی ، حمایت اجتماعی و امادگی لازم نمی تواند موفق شود که بعدها هنگام بازگشت به پنجشیر و آغاز مبارزات اش علیه شوروی روش سازماندهی و جلب حمایت محلی او تغییر کرد و تلاش برای جلب حمایت بزرگان و روحانیون محلی افزایش یافت.
این به معنای آن نیست که او را رسماً «رهبر تطبیقی» بنامیم؛ بلکه رفتار او را میتوان با این معیار مقایسه کرد.
رهبر تحولآفرین؛ ایجاد چشمانداز و انگیزه
رهبری تحولآفرین تلاش میکند ارزشها، انگیزه و نگاه پیروان را تغییر دهد. در مدل باس، نفوذ آرمانی، انگیزش الهامبخش، تحریک فکری و توجه فردی چهار عنصر مهم این نوع رهبریاند.
در مورد مسعود، مقاومت برای بخشی از هواداران او فقط یک فعالیت نظامی نبود؛ بلکه به یک هویت و هدف سیاسی تبدیل شد. همین توانایی ایجاد معنا در مبارزه را میتوان یکی از عناصر رهبری الهامبخش دانست.
چنانچه فرمانده معمولی فقط نیروهایش را برای نبرد آماده می کند اما رهبر تحول آفرین نیروها را حول یک هدف مشترک سازمان می دهد و ساختار ایجاد می کند که ظرفیت آنها را فراتر از یک نبرد افزایش دهد مانند ایجاد شورای نظار توسط مسعود که از ان برای ایجاد نظم ، گسترش اقتدار و اداره مناطق کار گرفت و مسعود همواره در دوره های آرامتر جنگ نیروهایش را آموزش می داد و یا تبدیل مقاومت پراگنده به یک ساختار سازمان یافته در سرتاسر افغانستان نیز نشانه یی از رفتار و عملکرد رهبری تحول آفرین دارد.
با این حال، برای اینکه او را بهطور علمی «رهبر تحولآفرین» بنامیم، نیاز به مطالعه تجربی درباره رابطه او با پیروانش و تغییرات ارزشی آنان داریم؛ بنابراین بهتر است بگوییم برخی رفتارهای او با مؤلفههای رهبری تحولآفرین قابل مقایسه است.
رهبر مشارکتی؛ شنیدن پیش از تصمیم گرفتن
رهبری مشارکتی به مشورت، شنیدن دیدگاههای مختلف و دخالت دادن دیگران در تصمیمگیری اهمیت میدهد.
در مورد مسعود، شواهد تاریخی از استفاده او از بزرگان، روحانیون و شبکههای محلی برای تثبیت قدرت و مشروعیت حکایت دارد. این موضوع نشان میدهد که او در برخی شرایط، صرفاً بر دستور نظامی تکیه نمیکرد و برای کسب حمایت اجتماعی نیز اهمیت قائل بود.
در شیوه حکمرانی مسعود عناصری از رهبری مشارکتی دیده می شد مانند استفاده از شوراهای محلی، مشورت با بزرگان و روحانیون و افراد جامعه از طیف های مختلف با این حال نباید مشارکت اجتماعی با دموکراسی مدرن را یکی دانست و نباید این دو را یکسان تلقی کرد.
رهبر ائتلافساز؛ جمع کردن نیروهای متفاوت
یکی از ویژگیهای مهم رهبران سیاسی، توانایی ایجاد ائتلاف است. افغانستان جامعهای متنوع با منافع و دیدگاههای گوناگون است و ایجاد همکاری میان گروههای مختلف آسان نیست.
مسعود در دورههای مختلف با گروهها و بازیگران متفاوت وارد مذاکره شد و از روابط سیاسی و دیپلماتیک برای تقویت موقعیت خود استفاده کرد. همین توانایی را میتوان یکی از عناصر رهبری ائتلافی و سیاسی او دانست.
مانند دوره مقاومت اول و دوره پسا پیروزی در مقابل جماهر شوروی .
رهبر اخلاقی
علم رهبری مدرن فقط درباره موفقیت نیست؛ درباره چگونگی استفاده از قدرت نیز است.
رهبری اخلاقی بر صداقت، مسئولیتپذیری، عدالت و استفاده مسئولانه از قدرت تأکید میکند. بنابراین، حتی اگر مسعود را یک رهبر مؤثر بدانیم، این موضوع نباید مانع بررسی انتقادی عملکرد او در بستر جنگهای افغانستان شود.
از ویژه گی های بارز او صداقت در گفتار و عمل و حس مسولیت نسبت به مردم و استفاده از قدرت بود .
از آنجمله مانند رفتار مسعود و نیروهایش با اسیران جنگی بود و چگونگی رفتار مسعود با مردم بود و بر علاوه می شود از زندگی فقیرانه او نیز یاد نمود.
رهبر نهادساز؛ آزمون بزرگ هر رهبر
شاید سختترین آزمون رهبری این باشد که آیا رهبر میتواند چیزی فراتر از شخصیت خودش ایجاد کند یا خیر.
رهبر کاریزماتیک ممکن است هزاران نفر را با خود همراه کند؛ اما رهبر نهادساز تلاش میکند سیستمی ایجاد کند که بدون حضور خودش نیز بتواند ادامه پیدا کند.
در مورد مسعود، این پرسش همچنان اهمیت دارد: چه مقدار از ساختار مقاومت به سازمان و نهاد تبدیل شد و چه مقدار به شخصیت خود او وابسته باقی ماند؟
این پرسش به معنای نفی دستاوردهای او نیست؛ بلکه یکی از معیارهای علمی برای ارزیابی هر رهبر است.
پس احمدشاه مسعود در مجموع چه نوع رهبری بود؟
اگر معیارهای مختلف علم رهبری را کنار رفتارها و عملکرد تاریخی مسعود قرار دهیم، به نظر میرسد نمیتوان او را فقط در یک قالب قرار داد.
مسعود در درجه نخست یک رهبر کاریزماتیک و استراتژیک بود؛ زیرا بخش مهمی از نفوذ او از شخصیت، اعتماد و توانایی تصمیمگیری او سرچشمه میگرفت و در کنار آن، قدرت سازماندهی و تحلیل شرایط نظامی و سیاسی داشت.
در کنار آن، در رفتار او عناصر رهبری تطبیقی، ائتلافی و الهامبخش نیز دیده میشود؛ بهویژه در توانایی تغییر روش، مذاکره، ایجاد روابط و تبدیل مقاومت نظامی به یک پروژه سیاسی گستردهتر.
اما شواهد موجود برای اینکه او را بدون قید و شرط «رهبر تحولآفرین»، «رهبر مشارکتی» یا «رهبر اخلاقی» بدانیم کافی نیست. همچنین وابستگی بخشی از ساختار به شخصیت رهبر، پرسش مهمی درباره نهادسازی و جانشینی باقی میگذارد.
بنابراین، شاید دقیقترین توصیف این باشد:
احمدشاه مسعود یک رهبر کاریزماتیک ـ استراتژیک با عناصر تطبیقی، ائتلافی و الهامبخش بود که توانست نفوذ نظامی خود را به نفوذ سیاسی و اجتماعی گسترش دهد؛ اما مانند هر رهبر تاریخی، عملکرد او باید در کنار تواناییها، محدودیتها و واقعیتهای ا دوران جنگ نیز ارزیابی شود.
و شاید همین نگاه متعادل، ارزش مطالعه مسعود را بیشتر میکند. او را نه باید از نقد تاریخی مصون کرد و نه در قالب یک فرمانده نظامی خلاصه ساخت. مسعود برای افغانستان امروز بیش از آنکه یک نسخه آماده باشد، یک تجربه تاریخی برای مطالعه رهبری است.
اگر بتوان شجاعت، سازماندهی و توانایی تصمیمگیری رهبران گذشته را با دانش، قانون، اخلاق، حقوق بشر، مشارکت عمومی و نهادهای پایدار پیوند زد، شاید بتوان از تاریخ افغانستان برای ساختن نوع دیگری از رهبری در آینده استفاده کرد.
زیرا میراث واقعی یک رهبر فقط در پیروزیهای دوران خودش نیست؛ در درسهایی است که نسلهای بعد از شیوه رهبری او میآموزند.