تاریخ افغانستان

رويكردهاي تاريخ­‌نگاري ملي در افغانستان معاصر و تأثیر آن بر فرایند ملت ­سازی و آفرینش هویت ملی

نویسنده: دکتر هجرت الله جبرئيلي

بخش نخست

مقدمه

تاریخ روح هویت انسانی است. درک انسان از تاریخ است که به هویت انسان جهت می­بخشد و گستره‌های آن را مرزبندی می­‌نماید. چگونگی تعبیر ما از تاریخ، بر چگونگی هویت ما تأثیر گزاری مستقیم دارد. به عنوان نمونه، آنانی که تاریخ سرزمین‌­های اسلامی را از دیدگاه کلان امت می‌­نگرند، هویت خویش را نیز امت­‌محور تعریف می‌­نمایند و آنانی که فقط به تاریخ سرزمین یا کشور اسلامی که در آن زندگی می­‌کنند، نگاه دارند، هویت خویش را ملت­محور تعریف می­نماید.

امروزه تمام شهروندان کشورهای جهان، از دوگونه تاریخ روایت دارند، تاریخ باستان و تاریخ معاصر. اکثراً تاریخ باستان این کشورها را زیست اجتماعی سیاسی در زیر فرمان­روایی جوامع قبیله‌­ای، امپراتوری­‌ها و  احیاناً دولت شهرها می‌­سازد. به عنوان نمونه تاریخ باستان کشورهای همسایه افغانستان با این سرزمین مشترک است، اما تاریخ معاصر هر یک از این کشورها، هم از نظر آغاز تاریخ معاصر و هم از نظر تحولات تاریخی متفاوت و گوناگون است.

در واقع حکایت تاریخ معاصر، حکایت از ملت‌­شدن و ملت­‌سازی و آفرینش هویت ملی است. در اصل نگارش تاریخ معاصر، بخشیدن پشتیبانه هویتی تاریخی به کشورهای نو بنیادی است که در اثر تحولات استعماری غربی ایجاد شده ­اند و به دولت سرزمینی رسیده­ اند.

افغانستان، از این تحولات استعماری بی‌­بهره نمانده و جغرافیایی امروزی آن به وسیله قدرت‌­های بزرگ استعماری مرزبندی شده است. تاریخ­‌نگاری معاصر افغانستان، حکایت بخشیدن پشتیبانه هویتی تاریخی به جغرافیای امروزین و دولت سرزمینی این کشور است. پرسش اصلی این رویکردهای تاریخ نگاری این است که چگونه اين سرزمين «افغانستان» شد؟

در پاسخ به این پرسش سه گونه رویکرد، در میان تاریخ‌نگاران و سیاست پژوهان افغانستان تا اکنون وجود داشته و نویسنده سعی دارد تا رویکرد چهارمی را طرح نماید.

یک: رويکرد ملي­‌گرايانه- باستان‌­گرایانه

در اين رويکرد مردم افغانستان عامل اصلي تکامل تاريخ پنداشته مي­‌شوند و مبارزات مردم در برابر فيودالان و استيلاگران خارجي اساس تکامل تاريخي ملت پنداشته مي‌­شود و به ويژه مبارزه بر ضد تجاوزات استعماري چونان انگليس اوج اين تحول و تکامل به شمار مي­‌رود (غبار،2:1388). این مبارزات در برابر استیلاگران خارجی حتی از دوران قبل از میلاد چونان اسکندر مقدونی آغاز و تا روزگار معاصر و امروزین را در بر می‌­گیرد.

بي­شک بنيادگذار اين رویکرد تاريخ‌­نگاري در افغانستان مير غلام محمد غبار نويسنده کتاب گرانسنگ «افغانستان در مسير تاريخ» بوده که به گفته خودش از سال 1310 حلقه‌­هاي اصلي اين رويکرد که آن را تاريخ­‌نگاري عصري مي­نامد، در تفکر او راه يافته و با نوشتن مقالات گوناگون در انجمن تاريخ در درازاي چهل و پنج سال و سر انجام نوشتن کتاب فوق آن را به پايان مي­رساند (غبار، 1368) و چونان ميراث ماندگار براي پسينيان به يادگار مي­‌گذارد.

پس از او مهم­‌ترين کساني که اين رويکرد را پي­گرفته ­اند، عبدالحي حبيبي و احمد علي کهزاد است، به ويژه دومي که با پژوهشات باستان­شناسان به غناي آن بيشتر از پيش افزود.

در اين رويکرد افغانستان قبل از ميلاد مسيح و در زمان غزنوي و غوري و … احمد شاه ابدالي به عنوان يک دولت و کشور وجود داشته است (رحيمي،16: 1387).  «مراد از ملت در اين رويکرد انسان­‌هاي با تبارهاي گوناگون و با فرهنگ­‌هاي متعدند که در سرزميني واحد زير لواي حکومت­‌هاي خاص به حيات اجتماعي خود ادامه مي­دادند(همايون،1389)».

به عنوان نمونه از نظر عبدالحي حبيي «افغانستان کشور عزيز ما سرزميني است که از ادوار قبل التاريخ تا کنون مصدر مدنيت­‌ها و گذرگاه فرهنگ­‌ها و پرورشگاه فکر و تهذيب انساني بوده و دولت­‌هاي مقتدري در طول تاريخ از اين سرزمين فرهنگ­‌خيز برخاسته و مردم آن همواره آزادي و هويت ملي خود را در طول تاريخ کشمکش­‌هاي تاريخي نگاه داشته‌­اند (حبيبي،1333)». هم‌چنان احمد علي کهزاد آگاه است که تاريخ را براي نگهداشت و بزرگ­داشت چنين ملت­‌گرايي­‌اي مي­‌نويسد: «فايده ايکه با نوشتن تاريخ افغانستان براي ما متصور است، تحکيم روح وحدت قومي و ملي ما در چوکات کشور ما است که آرزوي قلبي همه­‌ي ما را تشکيل مي­دهد و ما را براي مزيد همکاري و بسط تعلقات برادري با ملل آزاد جهان آماده مي‌­سازد (کهزاد،1333)».

اين رويکرد ريشه در تاريخ‌­نگاري مدرن غرب به ويژه کشور­هاي اروپايي دارد، چه آنان­اند که نخست انديشه‌­هاي ملي­‌گرايانه در ميان­شان پاگرفت و به بالندگي و حتی افراط رسيد. سپس اين انديشه به قاره­‌هاي ديگر و در جهان اسلام نخست به ترکيه، ايران و از آنجا به افغانستان انتقال نمود. به نظر می‌رسید، میر غلام محمد غبار در این رویکرد تاریخ­‌نگاری وامدار دید آلمانی­‌ها باشد، چه او چند روزگاری در آلمان به عنوان دیپلمات وظیفه اجرا می‌­کرد.

ویژگی­‌های رویکرد تاریخ‌­نگاری ملی­‌گرایانه- باستان­‌گرایانه

اساساتي را که غبار براي رویکرد تاريخ­‌نگاري ملي‌­گرايانه- باستان­‌گرایانه نهاده است، چنانچه از مقدمه، فهرست و  مباحث سراسر کتاب «افغانستان در مسير تاريخ» بر مي­آيد، عبارتند از:

1.خاک­‌هاي طبيعي: او مبناي آن را فتوحات احمد شاه ابدالي قرار مي­دهد و به نظر او حدود اربعه افغانستان قرار زير است: «افغانستان مملکتي است در آسياي جنوبي، درياي جيحون در شمال اين کشور را از آسياي مرکزي جدا مي­‌کند. از جنوب به واسطه بلوچستان به بحر عرب متصل است. رود سند در شرق – از گلگت تا بحر– حد فاصلي افغانستان با بر صغير هندوستان است. در جبهه غرب به واسطه ولايات بلوچستان و خراسان کنوني با مملکت ايران اتصال دارد و از گوشه شمال شرق به ترکستان شرقي چين مي­‌پيوندد (غبار،1388:6) ». دغدغه تاریخ­‌نگاری او این است که چگونه برای این حدود اربعه تاریخ تدوین کند و زیست اجتماعی سیاسی روزگار خودش آن را پیوند و تسلسل تاریخی ببخشد.

خاک­‌هاي طبيعي که غبار مطرح مي­‌کند، اساس انديشه­‌ي «جيوپوليتيک خاک­هاي طبيعي » قرار مي‌گيرد که شباهت به جيوپوليتيک«فضاي حياتي»  آلماني دارد و اساس جيوپوليتيکي ناسيوناليزم عظمت طلب و توسعه­‌طلبي ناکام دولت­‌هاي افغانستان را تشکيل مي­دهد.

2.پيشينه­‌سازي تاريخي مبتني بر يافته­هاي باستان­شناسانه: مبتني بر اين يافته‌­ها براي دوره­‌هاي تاريخي گوناگون اين سرزمين سه نام آريانا، خراسان و افغانستان انتخاب مي­گردد، چنان وانمود مي­شود که اين نام­ها را مردم و سران افغانستان در درازنای تاریخ انتخاب کرده­اند. براي هر دوره مبتني بر يافته­‌هاي باستان‌شناسي حد و مرزي تعيين مي­‌شود و امروز اين سرزمين با افتخارات آن زمان ربط داده مي­‌شود.

3.ناسيوناليسم باستان­گرايانه: اساس اين ذهنيت را در نظر غبار مبارزه دوامدار مردم افغانستان در طي يک و نيم هزار سال با مبارزات و قيام­‌هاي ضد فيودالي و هم­‌چنان ضد استيلاگران خارجي تشکيل مي­دهد. در اينجا طبق توالي تاريخ عنصر نژادی يوناني،ترک، عرب، ايراني و سر انجام انگليسي غيريت براي ناسيوناليسم افغانستان پنداشته مي­‌شوند.

4.پايتخت بودن يکي از شهرهاي افغانستان براي يکي از سلسله­‌هاي سلطنتي تاريخي: در اين ايده غبار در طول توالي تاريخ سلسه­‌هاي سلطنتي که بر اين سرزمين حکومت کرده­اند، اگر پايتخت­ شان در يکي از شهر­هاي افغانستان کنوني قرار گرفته باشد، آن­ها را «افغاني» مي­‌پندارد، در غير آن «افغاني» تلقي نمي­‌شوند. به عنوان نمونه سلسله­‌هاي کوشاني، يفتلي، صفاري، غزنوي، غوري، تيموري، هوتکي و ابدالي «افغاني» پنداشته مي­‌شوند. اما سلسله­‌هاي ساساني، مغولي یا گورگانی، صفوي، شيباني و … «افغاني» پنداشته نمي­‌شوند.

[1]  – دانشجوی دکتری تفسیر قرآن کریم، کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دکترای (MD) پزشکی.

  1. Nationalistic Archeological Historigraphy approach
نمایش بیشتر

ادمین سایت

سیمرغ یک نهاد فرهنگی و اجتماعی است که با اشتراک جمع کثیری از اندیشمندان، فرهنگیان و نویسنده‌گان در حوزه تمدنی و فرهنگی فارسی_ پارسی تشکیل گردیده است.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نه − 6 =

دکمه بازگشت به بالا